dsm gRMQ dI sMKyp pVcol
crnjIq isMG b`l
To
view this article, please download Gurbani fonts from www.sikhsundesh.net
cyqwvnI:-AKOqI
dsm gRMQ dIAW kuJ rcnwvW dI BwSw ASlIl (gMdI) Aqy kwm auqyjk hY[
pRis`D is`K ivdvwnW Aqy KojI ieiqhwskwrW dIAW rcnwvW qoN pRwpq
jwnkwrI Anuswr dsm gRMQ nwm dw gRMQ jW pusqk dsmyS gurU goibMd isMG jI dy smyN
hoNd ivc nhIN sI, Aqy gurU swihb dy smyN auhnW dIAW AwpxIAW bwxIAW dy sMgRih dw
nwm ‘ividAw swgr’ sI[
jo Ab gRMQ dsm gur kyrw[ kihlwvq m`D pMQ vfyrw[
gur ky smyN bIV nih qW kI[ BeI bwxIAW rhI iekWkI[
AinkY TOr poQIAW mwih[ bwxI rhI dsm gur vwih[
blik iek iQr isMGn bKXwq[ gur iF`g ibny krI ies BWq
hy siqgur jo qumrI bwnI chIey iek TW bIV bnwnI[
Awid gRMQ swihb sm gRMQ[ ieh BI bn hY mwny pMQ[
ieh sux dsmyN gurU aucwrI[ gurU Arjun bf Bey aupkwrI[
iqn kI nih brwbrI chIey[ nw hm krYN nw qum iPr khIey[
ig: igAwn isMG, pMQ pRkwS, invws 36, AMk 19
BweI kwnH isMG jI nwBw
SRomxI
gu. pR. kmytI vloN pRkwSwq kIqy gurmq
mwrqMf
ivc ilKdy hn, "lok pRis`D dsvyN pwqSwh dw gRMQ, ijs dw sMKyp nwauN ‘dsm
gRMQ hY, aus dI AslIAq ieh hY, kwvX ipRA sRI gurU goibMd isMG swihb, SWq, vIr rs
Awidk rs pUirq mnohr rcnw Awp ilKdy Aqy Awpxy drbwrI 52 kvIAW qoN inrMqr
ilKvwieAw krdy sn [ ies imisRq rcnw dw sMgRih iek gRMQ iqAwr kIqw igAw, ijs dw
nwm ‘ivdXw swgr’ sI [ AnMdpur dy AwKrI jMg (sMmq 1761, sn 1704 eI.) ivc ieh
kwvX dw Kzwnw ivdXw Aqy Drm ivroDIAW dy h`QoN lu`itAw Aqy Bsm kIqw igAw[ pr ies
dy jo kuC ih`sy pRymI is`KW dy kMT AQvw ilKy hoey sn, Ar drbwrI kvIAW pws nkl
kIqy hoey sn auh lop hoxo bc gey["
"BweI (mnI isMG jI)
ny iek dsvIN pwqSwhI dw gRMQ iliKAw ijs ivc, ivdXw
swgr gRMQ
dy kuC Bwg, jo Xqn kr ky is`KW Aqy kvIAW qoN h`Q l`g sky, eykqR kIqy gey[ BweI
mnI isMG jI dy idhWq pur pMQ ny dsm gRMQ nUM dmdmy swihb, jo aus smX ivdXw dI
tkswl (is`KW dI kwSI krky pRisDw hY), ivcwr leI Byj id`qw[ Kwlsw
dIvwn iv`c icr qoVI ies bIV pr crcw hoeI[ bhuiqAW ny AwiKAw ik ies dIAW do ijldW
bxweIAW jwx, iek iv`c sRI muKvwk bwxI hovy jo Kwlsw Drm dy nXm pRgt krdI hY, AOr
dUjI iv`c ieiqhws Awidk ilKy hox[ bhuiqAW isMGW ny rwX id`qI ik.iqRAw cirqR Aqy
zPrnwmh dy nwl jo 11 hkwXqW ilKIAW hn, ieh bIV qoN Al`g kIqIAW jwx[ cirqRW dw
pwT dIvwn iv`c nhIN ho skdw AOr mweIAW bIbIAW leI qW (pVn sunx dI)
bhuq hI kiTnweI hY[
iesy qrHW qrk ivqrk icr qweIN huMdI rhI pr koeI PYslw nhIN hoieAw["
"ieqny icr iv`c mIrw kotIAw BweI
mqwb isMG jI
m`sy rMGV dy
hQoN sMmq 1797 (1740 eI) iv`c drbwr AMimRqsr jI dI byAdbI dw hwl sux ky bIkwnyr
qoN AMimRqsr jI ApVn leI, rwh jWdy dmdmy Aw phuMcy[ pMQ ny aunw dI rwX BI dsm
gRMQ bwbq leI, qW anHW ny AwiKAw, “jy mYN m`sy nUM mwr ky muV dmdmy swihb AwieAw qW bIV BweI mnI
isMG jI dI ilKI kwXm rhy, Aru jy mYN AMimRqsr ShId ho igAw, qW ijld KolH ky
judIAW poQIAW bxweIAW jwx[”
BweI mqwb isMG jI bhwdurI dy nwl pwmr AnXwXI m`sy nUM mwr ky jYkwry gjwauNdw
dmdmy swihb AwieAw[ BweI mqwb isMG jI dy bcn Anuswr dsm gRMQ dI bIV kwXm rhI, pr
pMQ ny dsmyS dy Qwpy inXm qoN ivru`D ieh PYslw SKsI rwX pur kIqw[ cwhIdw ieh sI
ik dIvwn dI srb sMmqI nwl ies bIV dIAW poQIAW v`K v`K kr id`qAW jWdIAW["
"AsIN BweI mnI isMG jI nUM pMQ rqn Aqy Drm vIr mMndy hoey ieh
AwKxo sMkoc nhIN krdy ik BweI swihb ny ieh AjyhI Bu`l kIqI hY ik ijs qoN (isKw
Drm nUM) Apwr hwnI pu`jI hY Ar
A`goN nUM BI BwrI nukswn hox dw fr hY["
"dsm gRMQ dI iek bIV
BweI su`Kw isMG ptny swihb gRMQI ny BI ilKI hY, ijs ivc C`ky, BgOqI sqoqR
Awidk Swml kr id`qy hn[ mUrK
ilKwrIAW dI ikRpw nwl keI hor bIVW BI bx geIAW hn
Aqy ArQW dy AnrQ ho gey hn, pr iksy gurmq pRymI ny ies dy pUrn suDwr dw aupwX
nhIN kIqw[ BwvyN bIVW qW byAMq hn pr muK do hI hn, iek BweI mnI isMG dI ijs dw
dUjw nwauN BweI
dIp isMG vwlI BI hY {ikauNik bwbw dIp isMG jI ny ies dIAW keI kwpIAW (qkrIbn
1804 ivc) krvweIAW sn},
dUjI BweI su`Kw isMG dI ijs nUM Kws bIV BI s`ddy hn[" BweI
kwnH isMG jI nwBw, gurmq mwrqMf, pnW 567-70
BweI dIp isMG vwlI bIV nUM dUjI bIV vI d`isAw jWdw hY[ ptnw
swihb dy gRMQI BweI s`uKw isMG ny bIV, ijs dy nwm bwry koeI jwnkwrI nhIN imldI,
sMmq 1832 (sn 1775) ivc pUrI kIqI d`sI jWdI hY[ dyv, dyvI dy aupwSk BweI su`Kw
isMG ny gurU goibMd isMG jI dI bwxI Akwl ausqiq dy AMkW dI Adlw-bdlI krky
mhWkwlI dI mihmw dy vIh CMd aus ivc joV id`qy Aqy ies bIV dw AMq CikAW qy hY[
su`Kw isMG gRMQI AOr, rcI bIV ptny myN gOr[
ATwrh sY b`qI mwih, riKau suKmnw C`ky vwih[
AMkplI lO Aink pRsMg, rwKy aunHy Awpxy FMg[
Bog CikauN pr pwieau qwih, qIn bIV hoeI ib`D Xwih[
ig:
igAwn isMG, pMQ pRkwS, invws 36, AMk 21
BweI s`uKw isMG dy puqr cVHq isMG ny AwpxI mnmiq Anuswr pMj
pqry hor ilK ky Aqy gurU goibMd isMG jI dy jwlHI dsqKq bIV ivc pw ky mn-mrzI dI
kImq leI[
punw cVHq isMG qW kw pUq, A`Kr gurU dsm sm sUq[
krky pWc pqry AOr, gur qrPoN ilK pwey gOr[
AOr gRMQ vYsw iek kIau, so bwvy hwkm isMG lIau[
so gurdvwry moqI bwg, hY Ab hmny ipiKau iblwg[
AOr gRMQ keI aun ilKy, A`Kr gur sm hYN hm ipKy[
dsKq dsm gurU ky kih kY, kImq leI cOgxI cih kY[
ig: igAwn isMG, pMQ pRkwS, invws 36, AMk 21
AslI dsm gRMQ
shI SbdW ivc dsmyS gurU goibMd isMG jI dy dmdmy swihb ivc Tihrn
dy smyN auhnW dy AwdyS Anuswr gRMQ swihb ivc gurU qyg bhwdur jI dI bwxI AMikq
kIqI jwx vwlI bIV, ijs nUM auhnW ny joqI-joiq smwaux qoN iqn iqn idn pihlW (sn
1708 ivc) gur g`dI sONpI, dsm gRQ AwKI jw skdI hY[
Asl dsm gur vwlw gRMQ[ rihq ibR`D dl mY m`D pMQ[
GlUGwrw jb v`f BXo[ gRMQ durwnI so lIau[
A`b so kwbl m`D jwno[ bVI DrmSwlw mY mwno[ ig:
igAwn isMG, pMQ pRkwS, invws 36 AMk 18
kiQq dsm gRMQ dI sm`grI
"(gurU) gRMQ swihb nwl ‘gurU ‘Sbd sMmq 1765 (1708 eI.)
qoN lwauxw ArMB hoieAw, ijs vyly Aibcl ngr gurU goibMd isMG jI ny gurqw is`K Drm
dy AwDwr rUp gRMQ nUM id`qI[ keI
nwdwn is`K (AKOqI) dsm gRMQ nwl BI gurU Sbd dw pRXog krdy hn, jo gurumq ivruD hY[" BweI
kwnH isMG jI nwBw, mhwn koS, pnW 437
"ies ivc koeI Sk nhIN ik dsm gRMQ ivc swrI rcnw siqgurUW dI
aucwrI Awqimk aunqI leI AiDAwqmk bwxI nhIN hY[ ies ivc hor gRMQW SwsqrW vgYrw dy
qrjmy Ar mno klpq prsMg BI AMnX mqIAW dy pey hn["
BweI Ardmn isMG jI bwgVI
"snwqnI igAwnI vrg prMprw qoN dsm gRMQ nUM gurU goibMd isMG jI
dI rcnw mMdw AieAw hY, pr gMBIr AiDAYn qoN ies ivcly q`Q gurmq Aqy gurU goibMd
isMG jI dyy ivAikq`qv nwl myL nhIN KWdy Aqy nw hI ieiqhwsk Aqy swihq mrXwdw nUM
AMgIkwr krdy hn[ PlsrUp ies gRMQ ivclI swrI swmgRI nUM gurU gurU goibMd isMG jI
dI rcI mMn lYxw iksy ksOtI qoN vI pRmwixq nhIN huMdw[ kyvl jwp, Akwl ausqiq Awid
kuJ ku BgqI pUrk rcnwvW nUM hI gurU swihb dw ricAw mMinAw jw skdw hY[ AsloN,
gurU jI dy drbwrI kvIAW dIAW rcnwvW nUM gurU jI dy joqI-joiq smwaux qoN bhuq
ipCoN BweI mnI isMG, BweI dIp isMG, BweI su`Kw isMG Awid ny sRI gurU gRMQ swihb
dIAW lIhW au`qy iek gRMQ ivc iekTw kr idqw, jo pihlW ‘bicqR
nwtk dw gRMQ’ Awid nwvW nwl pRis`D hoiAw, pr bwd ivc sRI gurU gRMQ
swihb nwloN nKyV rKx leI aus nUM Awid gRMQ Aqy ies nUM dsm gRMQ ikhw jwx lgw[
dsm gRMQ qoN BrmIj ky AMD SrDwlU ies nUM dsm gurU jI dI rcnw mn ky pRcwr krn lg
pey["
fw:
rqn isMG j`gI AYm. ey. pI. AYc. fI. ilt.
itpxI:- surgvwsI ipRM: hrBjn isMG hmrwz Anuswr fw:
rqn isMG j`gI hux id`lI dy swD ivrsw isMG dw cwtVw bx igAw hY[ ieh swD AKOqI dsm
gRMQ nUM pRcwrn ihq ies dIAW hor bolIAW dy tIky vMf irhw hY[
"is`K sMgq kyvl SrDw ADIn hI kvI rcnw vwlI k`cI bwxI nUM vI
sqkwrdI clI AweI hY, ikauNik auh ‘sRI muKvwk pwSwhI 10’ dy PrzI isrlyK hyTW
ilKI hox krky jW sMgRih dw nW ‘sRI dsm gRMQ hox krky tply dw kwrn bxdI rhI hY[
ienHW tpilAW ADIn sMgqW ny Gor ASlIl swihq nUM vI FweI sO swl q`k Awpxy inscy dw
tIcw imQxdI Bul kIqI hY["
"dsm gRMQ ivclAW rcnwvw nUM iek qoN v`D vwrI piVHAw qy
vIcwirAw hY[ keI rcnwvW ny mn Aqy idmwg ivc bVI ihl-jul mcweI rKI hY[ srb
pRvwixq ‘cMfI dI vwr’ nUM kwljW dIAW swrIAW pwT pusqkW ivc drj kIqw jWdw hY[
pr ividAwrQI jIvn ivc Aqy 1958 qoN pRoPYsr hox dy nwqy cMfI dI vwr
pVidAW-pVwauNidAW jdoN-jdoN vI iehnW hyT ilKIAW sqrW vl iDAwn igAw ik ‘durgw pwT bxwieAw s`By pwauVIAW[ Pyr nW jUnI AwieAw ijn ieh
gwieAw’,
audoN-audoN hI mn Agy iek pRSn-icnH Aw KVoNdw ik kI <> dy aupwSk dsvyN
siqgurU AjyhI kivqw dy rcnhwr ho skdy sn? jy rcnhwr koeI drbwrI kvI vI hovy qW
vI Aijhy pwT dy pRcwr dI AwigAw inrMkwr dw ismrn kn vwLy drbwr ivc ikvyN id`qI
jw skdI hY?"
"dsm gRMQ ivc AMkq pwiKXwn
cirqRW
vl myrw iDAwn 1960 ivc ibMdrwbn ivc BwrqI drSn Koj ividAwlw ivKy iek rIsrc-skwlr
ny idvwieAw[ AsW
kuJ ividAwrQIAW ny rl ky ies dw pwT kIqw qy gurU goibMd isMG jI dw ies kwiv nwl
sMbMD pVH-sux ky Srm nwl pwxI pwxI ho gey[
swry is`K Aqy gYr is`K ividAwrQIAW dI smucI rwie sI ik ieh kivqw iksy hwlq ivc
aus sMq-ispwhI dI nhIN ho skdI ijs ivc ik iesqRI-purSW dy kwmcyStI cirqRW dw vI
vrn hY["
“A`j kl ‘dyh
iSvw br moih iehY’
vwlw gIq ieqnw hrmn ipAwrw ho igAw hY ik jy
iksy Ajwx SrDwlU guris`^ dw v`s cldw qW ies nUM ‘nySnl AYnQm dI pdvI idvw
idMdw[
ies ivruQ kuJ kihxw qy suxnw qMbuVIAW nUM h`Q pwauxw hY[ jy iksy mn-mqIey ny
gurU jI nUM BgauqI jW cMfI dI vwr dw krqw kih ky aunHW nUM cMfI dw aupwSk ds`x
dI GtIAw cwl c`lI hY qW pwrbqI qoN v`r mMgx vwlw drswaux ivc vI koeI kutl nIqI
kMm krdI idsdI hY[ ‘cOpeI,
hmrI kro hwQ dY r`Cw’ is`^ mrXwdw dw AinKVvW AMg bx geI hY, hwlW ik iesdy
isrluK aupr spS`t iliKAw hoieAw hY ‘kibXo vwc bynqI cOpeI’[
isrlyK qoN pRgt hY ik ieh gurU jI dI ikrq nhIN hY qy nW hI ‘kiv’ jW ‘kib’
gurU jI dw kiv sMkyqI nwm hY[ AnMdpur sihb dy lwgy hI iek gurdvwry dI bVI syvw ho rhI hY ijs dw
ieiqhws ieh d`isAw jWdw hY ik gurU goibMd isMG jI ny cOpeI ies AsQwn auqy aucwrn
kIqI sI[ ho skdw hY ik ies AsQwn dIAW dIvwrW auqy cOpeI dIAW pMgqIAW vI ilK
idqIAW jwx["
pRo:
jgjIq isMG, cMfIgVH
dsm gRMQ dI soD pRqI goStIAW
BweI mnI isMG jI vwlI kiQq dsm gRMQ dI bIV dy hoNd ivc Awaux
qoN CyqI mgroN gurmiq, is`KI ivcwrDwrw Aqy isDWqW dy igXwqw is`KW vloN ies dy
ivroD kwrn pMQ ny goStI Aqy soD pRqI buFy johV ivc iekqRqw bulweI[ pr BweI
mihqwb isMG dy qrk-hIx Aqy is`KI ivcwrDwrw dy pRiqkUl suJwau kwrn kiQq dsm gRMQ
pRqI ivvwd inrMqr bixAw hI nhIN irhw, sgoN BweI su`Kw isMG Aqy aus dy puqr BweI
cVHq isMG vrigAW ny ies nUM hor vI vDw-cVHw id`qw[
is`K Drm dy s`cy suDwrk GolwtIey Aqy isMG-sBwvW AMimRqsr Aqy
lwhOr dy moFIAW ivcoN pRis`D ivdvwn pRO:
gurmuK isMG, ig: id`q isMG, Awid ny kiQq dsm gRMQ nUM GoK ivcwr ky
ies nUM nwm mwqr ‘dsm gRMQ’ d`isAw[ isMG sBw BsOV ny vI dsm gRMQ dI fUMGI
pVcol mgroN ies dI Alocnw kIqI[
spqwhk pqr mwnsRovr dy mwlk s:
mwn isMG jI ny ies nwmurwd ivvwd bwry goStI krn leI 6-7 AkqUbr (sn)
1973 Aqy 9 mwrc 1974 nUM iekqrqw bulweI ijs ivc koeI 40 pRis`D ivdvwnW ny Bwg
ilAw[ies dI pRDwngI BweI Ardumn isMG
jI ny kIqI[ v`K v`K rucIAW vwly
ivdvwnW dy ivcwr vtWdry mgroN srb sMmqI nwl kyvl ieh mqw pws ho sikAw ik gurU
gRMQ swihb dy brwbr kiQq dsm gRMQ nUM nw riKAw jwvy, Aqy gurU goibMd isMG swihb
dIAW bwxIAW dUjIAW rcnwvW, jo ik imiQhwsk AvqwrvwdI, ASlIl, dyvI pUjw Aqy nSy
pRyrk hn, nwloN v`K kr id`qIAW jwx[ is`ty vjoN ieh goStAW vI AsPl hI rih geIAW[
A`j vI kiQq dsm gRMQ dw AKMf pwT hzUr swihb, ptnw swihb vrgy ieiqhwsk gurDwmW
ivc huMdw d`isAw jWdw hY[
dsm gRMQ dI gu`JI Xojnw
buDIjIvI Aqy ivdvwn is`KW dw ivcwr hY ik kiQq dsm grMQ dI hoNd
dw kwrn guJI Xojnw hY[ auhnW dw ivcwr hY ik ies gRMQ dIAW kuJ imiQhwsk, kwm
auqyjk ASlIl SbdwvlI, dyv, dyvI Aqy Avqwr pUjw pRyrk rcnwvW ny pivqr is`KI
ivcwrDwrw Aqy isDWqW nUM iBRSt kIqw hY Aqy is`K kOm ivc iek hor ivvwd dy nwmurwd
ivSy dw mu`F b`nH id`qw hY[ auprokq jwnkwrI Anuswr dsm gRMQ, ijs dw nW pihlW
bicqR nwtk sI, dy hoNd ivc AwauNidAW hI is`K pMQ ivc ivvwd dw ivSw bx igAw sI[
gurmiq, gurbwxI dI ivcwrDwrw, Aqy is`KI dy muFly isDWqW dy igXwqw is~K kuJ ku
rcnwvW qoN isvw bwkI rcnwvW nUM gurU goibMd isMG jI dIAW rcnwvW mxn qoN ienkwr
krn vwilAW dw imiQhwsk AvqwrvwdI, dyv, dyvI pUjw Awid dIAW rucIAW vwly is`KW dy
ivroD kwrn gu`JI Xojnw sPl ho geI[
ieh kiQq guJI XojnW, ijs nUM is`K ivdvwnW, Dwrmk Aqy isAwsI
AwgUAW smyq bhuigxqI is`K AigAwnqw jW suAwrQ vs sihXog dy rhy hn, A`j vI inrMqr
jwrI hY[ bicqR nwtk, dsm gRMQ, sRI dsm gRMQ swihb, Awid qoN A`j ieh kuJ is`K Drm
DrohI Aqy ivroDI AMSW vloN ‘sRI gurU dsm gRMQ swihb jI’ vjoN siqkwirAw jWdw
hY[ ies guJI Xojnw nUM jwrI riKidAW rwStRIAw
svXm sMG,
ijs dw AwgU BweI sudrSn is`K Drm nUM ihMdU Drm dw iPrkw dsdw hY; Aqy ies kiQq
gRMQ, ijs ivc gurU swihb nUM dyvI pUj, AvqwrvwdI Aqy Syr dI KL ivcoN prgt hoieAw
duSt dmn drswieAw igAw hY, dy tIky krvw ky vMf irhw hY[ pRwpq jwnkwrI Anusswr
id`lI dw fyrydwr swD ivrsw
isMG,
ijs nUM keI lok srkwrI swD AwKdy hn, ny dsm gRMQ dw tIkw ientRnYt au`qy pwieAw
hoieAw hY Aqy tIky vMfdw d`isAw jWdw hY[ jlMDr dy vkIl BweI gurcrnjIq isMG lWbw
is`K buDIjIvI Aqy ivdvwnW vloN ies kiQq guJI Xojnw dI Alocnw dw bVy zorW-SorW
nwl ivroD krdy hn[
inRsMdyh is`K, Ais`K ivdvwnW, pRcwrkW, isMG swihbwn Aqy jQydwrW
smyq kiQq dsm gRMQ nUM pVHn, suxn Aqy ivcwrn vwilAW dI igxqI bhuq hI Gt hY[ pr
ies gRMQ dI Alocnw krn vwly buDIjIvI Aqy ivdvwnW dw, AMnHIN SrDw jW suAwrQ vs,
ivroD krn vwliAW dI BwrI bhuigxqI hY[ ies siQqI dy hor keI kwrnW ivcoN iek kwrn
gurU hir goibMd jI dy sn 1630 ivc AimRqsr C`f ky krqwr pur (jlMDr) cly jwx qoN
mgroN sn 1920 qk (iqn sdIAW dw bhuqw smW) is`K gruDwmW Aqy kyNdrW au`qy msMdW,
audwsIAW, inrmilAW, mhMqW Aqy pujwrIAW dw kbzw hY[ ienHW ivcoN bhuigxqI ny bnwrs
dy ihMdU ividAk AwSRm jW pwTSwlw ivc bRwhmxW qoN ividAw pRwpq kIqI sI[ suBwvk hI
ienHW dIAW rucIAW Aqy ibRqIAW bRwhmxvwdI sn[
ies pRBwv ADIn ienHW ny gurDwmW ivc mUrqI pUjw, bRwhmxvwdI
krmkWf, sMskwr; Aqy gur ieiqhws ivc imiQhws, ASlIl swih`q, Avqwrvwd, ir`DIAW,
is`DIAW, Awid vwV id`qy[ ieh koJw pRBwv A`j vI bhuigxqI is`K kOm, Kws krky
dyhDwrI gurU bwibAW dy fyirAW nwl juVy lweIlg is`KW, au`qy hwvI hY[ is`K kyNdrW
Aqy gurDwmW au`qy m`DkwlI msMdW, mhMqW Aqy pujrIAW dI QW Ajoky A`DpVH gRMQIAW,
isMG swihbwnW Aqy jQydwrW dw kbzw hox krky Awm is`^ jgq ivc ies pRBwv dy icnH
spS`t idKweI dy rhy hn[
ies pRBwv ADIn hI kiQq dsm gRMQ dI hoNd hoeI, AKOqI is`K
ivdvwnW ny tIky krkyy DMn kmwieAw, pRcwirAw Aqy is`KW ivc vihmW BrmW nUM vDwieAw
cVHwieAw[ pMifq
nrYx isMG
jo Awpxy Awp nUM igAwnI, hYf mwstr Kwlsw pRcwrk ivdXwLw, sRI qrn qwrn
jI Aqy igAwnI, drbwr PrId kot styt, ivdXw mwrqMf (sUrj)
ilKdw hY Anuswr, "koeI cwr ku vrHy hoey hn SromxI
kmytI vloN AYlwn CipAw sI ik sRI dsm gRMQ jI dw koS ilKx vwly nUM
kmytI vloN pMj sO rupXw ienwm id`qw jwvygw[ Aqy vwihgurU jI dI ikrpw nwl koeI
FweI ku virHAW dy smyN ivc auh tIkw pUrw ho igAw[" ieh tIkw BweI jvwhr isMG,
ikRpwl isMG, AimRqsr vwiLAW ny sn 1936 ivc
CwipAw[ iesy tIky dy mu`KbMd ivcoN,
"Awid sRI gRMQ swihb jI dI qrHW dsvyN pwqSwh dy muKwribMd qoN
aucwirAw hoieAw dsm gRMQ hY[ gurU jI ny bhuq swry purwxw dw suqMqr Anuvwd kIqw
hY[ jYsy rwmw Avqwr, rwmwiex dw aul`Qw, ikRSnw Avqwr, sRI md Bwgvq dy dsm skMd
dw aul`Qw hY[ iesy qrHW icrqROk nwmy gRMQ dw aul`Qw iqRXw cirqR hY[ iesy qrHW
dyvI purwx XW mwrkMfy purwx ivc dyvI XW cMfI dw pRsMg hY[ aus dw siqgurU jI ny
AwpxI BwSw ivc Anuvwd kr ky iqs dw nwm cMfI cirqR rK id`qw[
keI is`K pRSn krdy hn ik siqgurU jI nUM iehnW gRMQW dy Anuvwd krny kI loV pY geI
sI?"
"ies dw au`qr ieh hY ik dsm gurU jI ny soicAw ik iek qW is`KW nUM iehnW gRMQW dI kQw suxn vwsqy pMifqW pws jwx dI loV nw pvy[
dujy iehnW gRMQW ivc jo jMg Xu`DW dy pRsMg hn, iehnW nUM pVH sux ky isMG sUrmy
hr vkq Drm Xu`D vwsqy auqSwhq rihxgy[ iPr qRIAw cirqRW ivc jo AOrqW dy cirqR ies
vwsqy vrnx kIqy hn ik ienHW nUM Awpxy svy Drm (jq sq) ivc pRp`k rihx["
surjIq
isMG, ‘syvw pMQI’ (irvwVI vwly) fyrw syvw pMQI AwSRm, AimRqsr (19, 9, 1991)
ieh iq`nyN dlIlW gurmiq, is`^I ivcwrDwrw, isDWqW Aqy gur
ieiqhws dI ksv`tI au`qy pUrIAW nhIN auqrdIAW[ Awqimk auDwr, mwnsk suDwr Aqy
gRisqI Aqy smwjk jIvn jwc dI isiKAw dy auqm BMfwr gurU gRMQ swihb dI pwvn bwxI
dy huMidAW is`KW nUM imiQhwsk kUV, ibpRnI Avqwrvwd, irDIAW-isDIAW nwl l`Q-p`Q,
dyv, dyvI dI pUjw Aqy aupwSnW pRyrq rwmwiex, Bgvq gIqw, cMfI dy pRsMg Aqy ASlIl
cirqRo pKXwn vrgy GtIAw swih`q dI kI loV sI? jy loV sI qW mMxnw pvygw ik gurU
gRMQ swihb ADUrw sI Aqy ADUrw hY[ jy gurU gRMQ swihb ADUrw hY qW gurU goibMd
isMG jI ny is`^ pMQ nUM ADUry gurU dy lV lwieAw hY[ ies dlIl nUM mMnx vwlw kqeI
guris`^ nhIN ho skdw ikauNik gurU swihb ny ipqw gurU qyg bhwdur jI dI bwxI nwl
gurU gRMQ swihb nUM sMpUrn krky AwigAw kIqI sI ik, "sB is`Kn ko hukm hY
gurU mwinau gRMQ[" ijs AwigAw nUM bhuigxqI kOmWqrI is`^ jgq Swied ibnw boD
dy idn ivc hzwrW vwrIN gwauNdw hY [
gurU gRMQ swihb dI gurmiq, ivcwrDwrw, sMklpW, isDWqW Aqy
gur-mrXwdw dy pRiqkUL iehnW rcnwvW dy krqw jwxy/Axjwxy gurU goibMd isMG jI nUM
mMn lYx nwl ieh isD huMdw hY ik aunHW dI socxI, kQnI Aqy krnI pihly gurU swihbwn
nwLoN vKrI sI[ jy vKrI sI qW gurU gRMQ ivclI s`qy blvMf dI vwr, ijs Anuswr sB
is`^ gurU swihbwn ivc gurU nwnk swihb dI Awqimk igAwn-rUpI joq Aqy jugq sI, nUM
ikdW mMinAw jw skdw hY? joiq Ehw, jugiq swie, sih kwieAw pltIAY]
gurU goibMd isMG jI nUM gurbwxI dy pRiqkUL kiQq dsm gRMQ dIAW rcnvW dy krqw
mMnxw, aunHW nUM dusry gurU swihbwn nwLoN vKrI socnI, kQnI Aqy krnI dy mMxn dy
brwbr hY[ kI ieh gurU nwnk jI dI is`^I nwl Droh Aqy ivroD krnw nhIN?
BweI kwnH isMG jI nwBw dy mhwn koS Aqy gurmq mwrqMf
ivc dsm gRMQ pRqI jwnkwrI, ijs dw BweI surjIq isMG ny vI ies tIky dy
m`uK bMd ivc auqwrw kIqw hY, Anuswr gurU goibMd isMG jI dy smyN vI dsm gRMQ nwm
dw koeI gRMQ hoNd ivc nhIN sI[ Pyr gurU hir goibMd jI dy smyN is`KW ny cMfI dI
vwr pVHn-suxn qoN ibnw hI cwr lVweIAW ikdW ijq leAW? kI koeI dwnw bInw, pqvMqw
guris`^ Awpxy bicAW nUM jq sq dI isi^Aw kwm auqyjk ASlIl BwSw rwhIN dy skdw hY?
prmwrQ
Aqy pRmwxkqw dy KojI, dwny bIny is`K ivdvwnW, ijnHW ny kiQq dsm gRMQ nUM GoiKAw
Aqy gurU gRMQ swihb dI gurbwxI dI ksvtI nwl pRiKAw, ny kdy vI ies dIAW kuJ ku
rcnwvW qoN isvw hor rcnwvW nUM gurU goibMd isMG jI dI ikRq nhIN prvwinAw[
ikauNik kiQq gRMQ dIAW bhuigxqI purwixk rcnwvW, jo ik imiQhws, Avqwrvwd, dyv,
dyvI, mUUrqI pUjw, ibpRnI sMklpW Aqy sMskwrW nwl l`Q p`Q hn, gurbwxI dI
ivcwrDwrw dy pRiqkUl hn[ AimRq gurbwxI dy ault ienHW rcnwvW dI BwSw Aqy SbdwvlI
ASlIl, kwm auqyjk, nSy pRyrk Aqy BrmwaU hY[ gurU gRMQ swihb dIAW smuh iekswr
bwxIAW dy ault kiQq dsm gRMQ dIAW kuJ rcnwvW qoN isvw hor rcnwvW svY-ivroDI Aqy
gurmiq, is`KI sMklpW qy isDWqW dw ault hn[
mxnXog muKvwk pwqSwhI 10
jwp] CpY CMd] qv pRswid]
c`kR
ichn Aru brn jwiq, Aru pwiq nihn (nhIN)
ijh] rUp rMg Aru ryK, ByK kaU kih n skq ikh]
Acl
mUriq, AnBau pRkwsu, Aimqoju (AimxvW)
kihjY]
kot ieMdR ieMdRwn (rwj)
swhu (Swh)
swhwn gixjY]
iqRBvx
mhIpu (pRiqpwl), sur (dyvqy) nr Asur (dYNq) nyiq nyiq (AnUp) bn iqRx (bnwspqI)
khq]
qv
srb nwmu kQY kvn krm nwm brnq (vrnx) sumiq]1]
Sbd hzwry
ibn krqwr nw ikrqm mwno] Awid Ajoin AjY AibnwsI iqh prmysr jwno]1]
rhwau]
khw BXo jo Awn jgq mY dsk Asur hir Gwey] AiDk pRpMc idKwie sBn kh
Awpih bRhm khwey]1]
BMjn gVHn smrQ sdw pRBu so ikm jwiq ignwXo] qwqy srb kwl ky Ais ko
Gwie bcwie n AwXo]2]
kYsy qoih qwir hY suin jV (mUrK)
Awip fUibXo Bv swgr]
Cuitho Pws qy qbhI gho srin jgqwgr]3]5]
33 svYX
jwgiq joiq jpY ins bwsur, eyk ibnw mnu nYk n AwnY]
pUrn pRym pRqIq sjY, bRq gor mVI mt BUil n mwnY]
qIrQ dwn dieAw qp sMjm, eyk ibnw nh eyk pCwxY]
pUrn joiq jgY Gt mY, qb Kwlsw (SuD) qwih inKwls jwnY]1]
Akwl ausqiq] qv pRswid cOpeI]
pRxvO (pRnwm) Awid eykMkwrw] jil Qil mhIAil kIau pswrw]
Awid purKu Abgqu (AidRSt) AibnwsI] lok cqurds joiq pRkwsI]1]
brn ichn ijh jwiq n pwqw (kul) S`qR im`qR ijh qwq (ipqw) n mwqw]
sB qy dUir sBn qy nyrw] jil Qil mhIAil jwih bsyrw]4]
Anhd rUp Anwhd bwnI] crn srn ijh bsq BvwnI (cMfI, cMifkw, BgOqI, durgw)]
bRhmw ibsn (ivSnU) AMq nhI pwieE] nyq nyq (AnUp) muK cwr bqwieE]5]
koit ieMdR aupieMdR bnwey bRhmw rudR (iSv) aupwie Kpwie]
lok c`qrds (cOdW lokW ivc) Kyl rcwieE, bhur Awp hI bIc imlwieE]6]
bRhm mhysr (iSv) ibsn(ivSnU), scI piq (ieMdR) AMq Psy jm Pwis prYgy]
jy nr sRIpiq (pRmwqmw) ky pRs hY pg, qy nr Pyr n dyh DrYgy ]8]28]
koaU buqwn ko pUjq hY ps (psU), koaU imRqwn kau pUjn DwieE]
kUr ikRAw auriJE sB hI jgu, sRI Bgvwn ko Bydu nw pwieE]10]30]
smucy is`^ jgq ny aukq rcnwvW, jo ik gurmiq, is`KI sMklpW Aqy
isDWqW dy AnukUl hn, nUM dsmyS jI dI ikRq mnx qoN ienkwr nhIN kIqw[ pr fUMGI GoK
pVqwl krn vwly sUJvwn is`^ ivdvwnW nUM ienHW rcnwvW ivcoN vI pwmr kvIAW vloN
kIqI imlwvt dy AMS pRqIq huMdy hn[ "Akwl
ausqiq sRI dsmyS jI ikRq hox bwry koeI do rwvW nhIN; pRMqU aus ivc vI iksy cqur,
kptI qy gurmiq dy inrml isDWqW dy doKI ny 20 sqoqR (211-230) dyvI dy pw id`qy hn,
ijnHW dw Akwl ausqiq dI bwkI rcnw nwl dUr dw vI sMbMD nhIN["
pRo: hirMdr isMG mhbUb dsm gRMQ bwry coxvyN lyK pnW 133
‘Ar 211 AMg qoN jo dIrG iqRBMgI
CMd cldw hY auh Akwl ausqiq dw pwT nhIN hY, aus nUM dUjy cMfI cir`qR
dy sqvyN ADXwX ivc iliKAw jwvy’[ pMifq rwm
ikRSn dw ricAw sMsikRq BwSw ivc iqRBMgI
CMdW dw sqoqR ‘BgvqI pdXw jil’
bhuq purwxw hY, ies dw sMKyp aulQw iqRBMgI CMd hn[
BweI kwnH isMG nwBw, gurmq mwrqMf, pnW 568
ASlIl Aqy gumrwhkun swihq
kvI (rwm,
sXwm?), tIkwkwrW, sMpwdkW,
pRkwSkW jW CwpkW ny gumrwhkun rcnwvW dw ArMB <> vwihgurU jI kI Pqy, siqgur
pRswd, sRI muKvwv pwqSwhI 10, Awid SbdW nwl kIqw hY, Aqy cMfI dI vwr dI pihlI
Aqy dUjI pauVI ivc, kvI is`^ gurU swihbwn nUM ismRdw Aqy pRmwqmw dI aupmw krdw
pRqIq huMdw hY[ pr ieh sB kuC imiQhwsk kUV, ASlIl swihq, Avqwrvwd, dyvI pUjw,
Awid nUM is`^I ivc GsoVn dI BrmwaU cwl vjoN kIqw hY[ ies gu`JI Xojnw dw pwj cMfI
dI vwr dI pauVI 2 qoN AglIAW pauVIAW Aqy cirqRO pKXwn dy cirqRW qoN Ku`LH jWdw
hY[
<> sRI vwihgurU jI kI Pqy]
sRI BgOqI ey nmh]
AQ pKXwn
cirqR ilKXqy
pwqSwhI 10] BujMg CMd] qv pRswid]
quhI
KVgDwrw quhI bwFvwrI (qlvwr)]
quhI qIr qrvwr kwqI ktwrI]
hl`bI,
jun`bI mgrbI quhI hYN] inhwrO jhW Awpu TwFI (KloqI)
vhI hYN]1]
quhI
jog mwXw quhI bwkbwnI (srsvqI)]
quhI Awpu rUpw sRI BvwnI]
quhI
ibSn qUM bRhm qUM rudR (iSv)
rwjY] quhI ibsv
(jgq) mwqw sdw jY ibrwjY]2]
quhI
dyv qUM dYq qY jCu aupwey] quhI qurk ihMdU jgq mY bnwey]
quhI
pMQ hvY AvqrI (auqrI) isRsit
mWhI] quhI bkRq (mUMh) qy
bRhm bwdo bkwhI (kIrqI)]3]
qumI
b`kR (muMho) qy byd cwro aucwry] qumI suMB nYsuMB dwnO (dYNq)
sMGwry]4]
qumI
rwm hvY kY hTI dYq GwXo] qumIN ikRsn hvY kMs KpwXo]
quhI
jwlpw (jvwlw muKI)
kwlkw kY bKwnI] quhI cOdhUM lok kI rwjDwnI]6]
quhI
kwl kI rwiqR hvY kY ibhwrY (iPrdI)]
quhI Awid aupwvY quhI AMq mwrY]
quhI
rwj rwjySvrI kY bKwnI] quhI cOdhUM lok kI Awpu rwnI]7]
cMfI dI vwr dIAW pauVIAW Aqy pKXwn cirqR dy auprokq CMdW dI GoK
qoN spS`t hY ik iehnW rcnwvW dy ivSy BwvyN vKry hn, pr imiQhws, Avqwrvwd, dyv,
dyvI pUjw Aqy aupwSnw dy sMklp Aqy sMskwr iekswr hn[ iehnW dy mUlpwT, BwSw Aqy
SbdwvlI dI iekswrqw qoN ieh vI sMkyq imldy hn ik ienHW dw krqw (AslI
jW nklI nwm dw rwm?) kvI ieko
hY[ cirqR 18 dw hyTlw dohrw ies sMkyq dI puStI krdw hY[ dsmyS gurU (nwnk) swihb
ny kvI rwm dy nwm dI mohr ikauN lwauxI sI?
dohrw:-kQw sqRvI (sqwrvIN) rwm kib (kvI rwm) aucrI, ihq (rucI) ivc lwie]
bhur (Pyr) kQw bMDn (joVn) inimq (leI), mn mY krXo aupwie]1] criqR
18
ASlIl swihq dsmyS jI dI ikRq nhIN
ho skdI[
hyTW ilKy cir`qR 21, 22 Aqy 23 jo ik AnMdpur dy rwjy (gurU goibMd isMG jI)
nwl
sMbMDq spSt pRqIq huMdy hn, nUM pVH ky gurmiq, is`^I ivcwrDwrw Aqy gurbwnI
isDWqW dw igXwqw guris`^ Aqy sUJvwn ivdvwn kdy vI pKXwn cir`qR nUM gurU swihb dI
rcnw nhIN mMn skdw[ ies cirqR ivc kuitl kvI, AnMd pur dy rwjy (gurU jI) nUM
ivBcwrI iesqRI koL mMqR isKx leI Byjdw hY, aus koLoN BgOqI dI ArwDnw Aqy cir`qR
krwauNdw hY Aqy aus nUM iesqRI dy GroN rwq dy hnyry ivc ju`qI Aqy loeI C`f ky
BjwauNdw hY[ iehnW cirqRW dw sMKyp pwT ieh hY,
dohrw:-qIr (kMFHy) squ`dRv (sqluj) huqo (huMdw
sI) pur AnMd iek gWauN]
nyyqR quMg (nYxw
dyvI) ky iFg (koL)
bsq khlUr ky Twau]3] cir`qR 21
qhw is`^ swKw bhuq Awvq mod bFwie (auqSwh nwl)]
mn bWCq (BwauNdw) muiK mWg br (vr) jwq igRhn (Gr) suK pwie]4]
eyk iqRXw DnvMq kI qOn ngr mY Awin]
hyir (vyKky) rwie (gurU
jI?) pIVq BeI ibDI (iv``nHI)
ibrh ky bwn]5]
mgn (nwmI) dws qwko huqo (sI) so iqn ilXo bulwie] kuC ku drb (Dn)
qwko idXo AYsy khXo bnwie]6]
ngr rwie qumro bsq qwih imlwvhu moih] qwih imly dYho quJY Aimq (bhuq)
drb lY qoih]7]
mgn loB Dn ky lgy Awin rwv ky pws]
pir pwien (pYrIN) kr joir kir (h`Q
joV ky) ieh ibiD ikX
Ardwis]8]
isKXo chq jo mMqR qum so AwXo mur (myry) hwQ] khY qumYN so kIijXhu
ju kCu qumhwry swQ]9]
dsmyS jI jogI dy Bys ivc bdcln
iesqRI koloN mMqR isKx gey?
BujMg
CMd:-clXo
Dwir AwqIq ko (XogI dw) Bys rweI (gurU jI?)]
mnwpn ibKY (Awpxy mn ivc) sRI BgOqI (dyvI) mnweI]
clXo soq qwky (rwq nUM), iPrXo (muVy) nwih Pyry (moiVAW)] DsXo
jwiekY vw iqRXw ky su fyry]10]
cOpeI:-liK (vyKky) iqRXw su ByK bnwXo ] PUl pWn Aru kYP (Srwb)
mMgwXo]
Awgy tir (Dr) qwko iqn lInw] icq kw sok (sog) dUir kir dInw
dohrw;
qb
qwso iqRXw Xo khI Bog krhu muih swQ]
psu (psU) pqwir (ihrs) duK dY Gno, mY bycI qv hwQ]13]
rwie ic`q icMqw krI bYTy qwhI TOr (QW)] mMqR lYn AwXo huqo (Awey sW)
BeI AOr kI Aor]14]
pwie prq moro sdw pUj(nIk) khq hY moie] qwso rIJ rmXo chq, lwj n
Awvq qoih]19]
ikRsn pUj jg ky Bey, kInI rwis (lIlw)
bnwie] Bog rwiDkw so kry, pry nrk nih jwie]20]
cOpeI:-qwqy Awn rmo (Bog) moih sMgw] bXwpq mur qn AiDk AnMgw (kwm cyStw)]
Awj imly qumry ibnu mirhoN] ibrhw nl (A`g)
BIqir jir (sV) hoN]22]
AiV`l:-Awju ipXw qv (qyry) sMg syju ruic mwn suhY hoN] mn Bwvq ko Bog ricq
icq mwih kmYN hoN]
Awj su riq sB rYin Bog suMdr qv kirhoN] isv bYrI ko drb (mwx)
skl (swrw)
imil qumY pRhirhoN]31]
rwie bwc-pRQm CiqR (K`qRI)
ky Dwm idXo ibiD(wqw) jnm hmwro] bhury jgq bIc kul AiDk auijXwro]
bhuir sBn (sBw) mYN bYiT Awpu ko pUj(nIk) khwaUN] ho rmoN quwhwry swQ nIc kul jnmih
pwaUN]32]
dohrw:-khw jnm kI bwq, jnm sB kry quhwry] rmoN n hm soN Awju AYsy Git (mMdy)
Bwg hmwry]
ibrh iqhwry lwl bYiT pwvk (A`g)
moN birXY (bLIey)]
ho pIv hlwhl (zihr)
Awju imly qumry ibn mrIXY]33]
dohrw-
rwie frXo jau dY muJY sRI Bgviq (BgauqI)
kI Awn (sONh)]
sMk (sMg) iqXwg Xwso (ies
nwl) rmo, kirhO nrk pXwn (Xwqrw)]34]
cirqR 21
nrk prn (pVn) qy mY fro, kro n qum so sMg]
qo qn, mo qn, kYsaU bXwpq AiDk AnMg (ik`nw vI kwmk-A`g zor pwvy)]36]
cirqR 21
CMd:-
khw qruin so pRIiq nyh nih Er inbwhih] eyk purK kO
Cwif suMdr nr cwih]
AiDk qruin
ruic
mwin (gBrU
nUM bhuq ivSeI jwx ky),
qruin jwsoN ihq ((iesqRI (aus nwl pRym) krhI]
(au)ho qurq mUqR ko Dwm (mUqrI) ngn
Awgy kir DrhI]39]
dohrw:-rwie icq ieh BWiq ibcwro] iehW is`K koaU n hmwro]
Xwih Bjy ((ies
nUM BoigAW) DRm jweI] Bwij (B`j)
clO iqRXW dyq ghweI (PVw dy gI)]41]
qwqy XwkI ausqiq kro] cirq Kyil Xwko prhwro (cilqR duAwrw C`fo)]
ibn riq (Bog)
krY qrin ijX (ieh)
mwrY] kvn (koeI) is`^X (is`^) muih Awin aubwrY (bcwvy)]42]
dohrw:-bhur iqRXw iqh rwie so XO bc(n) khXo sunwie[
Awj Bog qoso krO, kY (jW)
mirhO ibKu Kwie]46]
CMd:-suiD jb qy hm DrI bcn gur (qyg bhwdur jI?)
dey hmwry]
pUq iehY pRn (shuM) qoih, pRwn jb lg Gt Qwry (jdoN qk
qyry AMdr)]
inj (AwpxI) nwrI ky swQ nyhu qum in`q bFYvhu] pr nwrI kI syj BUil supny hUM n
jYXhu]52]
pr nwrI ky Bjy (BoigAW) shs bwsv Bg (sO cUq ieMdr gL)
pwey]
pr nwrI ky Bjy cMdR(mw) kwlMk lgwey]
pr nwrI ky hyq sIs ds (rwvx)
sIs gvwXo]
ho pr nwrI ky hyq ktk kvrn (kOrvW dI POj)
ko GwXo]52]
cOpeI:-bcn sunq kRiDq (kRoDI) iqRXw BeI] jir bir AwT tUk hvy ((sV bL ky A`T tukVy ho geI]
Ab hI coir coir kih auiThO (lokW nUM auTwaunI hW)]
quih kop (kRD) kir mwir hI suithO (sutxgy)]55]
dohrw:-sunq rwv ko bc(n) sRvn iqRX min AiDk irswie (bhuq kRoDvwn)]
cor cor kihkY auTI, is`^Xn (is`^W nUM)
idXo auTwie]
sunq cor ko bc(n) sRvn AiDk frXo nrnwih (pwqSwh, gurU jI?)]
pnHI (ju`qI) *pwmrI* (loeI) qij (C`f ky) BjXo, suiD n rhI mn
mwih]60] cir`qR 21
*SXwmsyq nIlI lwl zrd sbz rMg,
gurU jI goibMd AYsI mOj dyq pwmrI]
mhwn
koS pnW 764
dohrw:-cor bcn sB hI suin Dwey] kwFy KVg (qlvwrW)
rwie pRiq (rwjy v`l) Awey]
kUik khYN quih jwn n dYhYN] quih qskr (cor) jmDwm pTY (Byjdy) hYN]3]
cir`qR 22
Awgy pwCy dwhny Gyir dso ids (dsIN pwsIN) lIn] pYNf (rwh) Bjn kO nw
rhXo, rwie jqn XoN kIn]4]
vwkI kr (h`Q) dHwrI (dwhVI) DrI (PVI), pigXw (p`g) leI auqwir]
cor cor kir iqh ghXo (PiVAw),
dvYk (do ku) muqhrI (fMfy)
Jwir (JwVy)]5]
lwq must (mu`kI) bwjn lgI, is^X (is`^)
phUMcy Aie]
BRwq BRwq (Brw
Brw) iqRX kih rhI, koaU n skXo Curwie]7]
cOpeI:-ieh CL Kyil rwie (gurU jI)
Bj AwXo] bMdswl iqRX BRwq pTwXo (iesqRI dw Brw jylH Byj id`qw)]
is^Xn Byd AByd n pwXo] vwhI kO qskr ThrwXo]9] cirqR 22
BXo pRwq (svyr) sB hI jn jwgy] Apny Apny kwrj lwgy]
rwie Bvn qy bwhr AwXo] sBw bYT dIvwn lgwXo]1] cir`qR 23]
pRwq Bey qvnY iqRX (aus iesqRI)
ihq (pRym)
qij (C`f)
irs (kRoD) aupjwie]
pnHI pwmrI jo huqy (sn)
sBihn dey idKwie]2]
rwie sBw mih bcn aucwry] pnHI pwmrI hry hmwry]
qWih is`^X (is`^)
jo hmYN bqwvY] qw qy kwl inkt nih AwvY]3]
dohrw:-bcn sunq gur bkRq (mUhoN),
qy is`^X n sky durwie (rih)]
pnHI pwmrI ky sihq so iqRX deI bqwie]4] cirqR 23
itpxI:-
cirqR 22 dy AMk 4 Anuswr rwjy nUM B`jx nUM rwh nhIN lBdI qW auh CL duAwrw auQoN
iKsk jWdw hY Aqy is`^ bdmwS iesqRI dy Brw nUM kut ky jylH Byj idMdy hn[ cirqR 23
dy AMk 4 ivc kvI rwie QW gur ilKdw hY[
cOpeI:-qbY rwie XO bcn aucwry] gih (PV) lXwvhu iqh qIr (koL) hmwry]
pnHI pwmrI sMg lY AYXhu] moir khy ibnu qRws (fr) n dXhu]5]
dohrw:-sunq rwie ky bcn log pry Arrwie (ArVwey)]
pnHI pwmrI iqRX sihq lXwvq Bey bnwie]6]
AiV`l:-khu suMdir (suMdrI) ikh kwj bsqR qYN hry (cu`ky) hmwry]
dyK Btn (is`K)
qRws aupjXo nih Dwry]
jo corI jn krY khO qwkO kXw kirXY] ho nwir jwin kY trO, nqr (nhIN qW) ijX
(jwn) qy quih mirXY]7]
dohrw:-pr (pV) ipXrI (pIL`qx) muK pr (au`qy)
geI, nYn rhI inhurwie (vyKI geI)]
Drk (DVk) Drk CiqXw krY bcn n BwKXo (boilAw) jwie]8]
AiV`l:-hm pUCihgy Xwih (iehnUM), n qum kCu BwiKXo(ikho)] XwhI kY Gr mWih
BlI ibiD rwiKXO]
inrnO kir hYN eyk iekWq bulwiekY] ho qb dYhYN ieh(nUM) jwn ihRdY
suKu pwiekY]9]
cOpeI:-pRwq (svyr) BXo iqRX bhuir (Pyr) bulweI] skl (swrI) kQw kih qWih
sunweI]
qum kuip (kRD nwl) hm pir cirq (CL) bnwXo] hmhUM qum kh (ko) cirq
idKwXo]10]
qwko (auhdw) BRWq (Brw) bMid (bMdI) qy CorXo] BWq BWq iqh (aus)
iqRXih inhorXo (smJwieAw)]
bhuir (Pyr) AYs (ies Gtnw nUM) ijX kbhUM n DirXhu] mo AprwD iCmwpn (iKmw)
kirXhu]11]
dohrw:-iCmw krhu Ab iqRX, hmYN bhuir (Pyr) n kirXhu rWiD (CL)]
bIs shMs (hzwr) tkw iqsY deI iCmwhI bWiD]12] cir`qR 23
ieiqhwsk jwnkwrI Anuswr gurU qyg bhwdur jI ny mwKovwl dI vsoN
dw nW AnMdpur riKAw sI[ qW qy auprokq 21, 22 Aqy 23 cirqRW dy sMKyp pwT qoN pRqK
sMkyq imldy hn ik ies prsMg dy muK pwqr, AMndpur dw rwie, gurU goibMd isMG jI hn,
jo rwq dy AnHyry iv`c jogI vwLw coLw pw ky Anop kOr nwmIN ivBcwrI (bdkwr) iesqIR
koL mMqr is^x leI jWdy hn[ kI ‘Awid eykMkwrw’ nUM pRxwm krn vwLy Aqy ‘crn
srn ijh bsq BvwnI’ aucwrn vwly dsvyN gurU nwnk dsmyS pwqSwh iedW dI GtIAw
krqUq kr skdy sn jW gurmiq, gurmrXwdw, is`KI ivcwrDwrw Aqy isDWqW dy pRiqkUL
kuPr dy plMdy dy rcyqw ho skdy hn?
cirqR 21, AMk 3, dI pMkqI 1, "qIr (kMFy) sqdRv (sqluj) ky
huqo (sI) pur AMnd iek gwauN" BUqkwl dI sUcnw idMdw hY Aqy criqR 18 qNo
spSt hY ik ieh rcnw dsmyS jI nhIN sgoN ropV invwsI kvI rwm dI hY jo gurU goibMd
isMG jI dw smkwlI sI Aqy ijs dI hoNd dw sbUq aus dI rcnw ‘kwiv
qrMg’ iv`coN iehnW pMkqIAW qoN imldI hY[
bRwhmx iqR`Kw bMs mYN kysv suq kiv rwm]
ropV mYN BwKw krI kiv qrMg Dir nwm]
dsm
gRMQ inrxY p: 84
ipRM: hrBjn isMG jI hmrwz cirqRo
pKXwn bwr ilKdy hn, "cirqR 119 qy 402 ivc bySrmI qy nMgy ibAwn dI hd ho
jWdI hY[ 119vYN cirqR ‘coN qoN iek tUk leI geI hY, ‘iek rudRklw AQvw qMqRklw
rwj kinAw iek rwjkumwr nUM Gr bulwauNdI hY[ Bog smyN ausdI mwqw jMqRklw Aw jWdI
hY[ qMqrklw CyqI-CyqI Awpxy im`qr dI dwVHI kysW qk romnwSk pwaufr nwl dUr krky
kuVIAW vwLy bsqr pvwauNdI hoeI mW nUM (im`qr nUM) AwpxI Drm dI BYx krky dsdI hY[
iek pwlkI lY ky bwzwr jWdI hY qy im`qr nwl pwlkI ivc hI prdy hyTW Bog krdI qy
hulwry lYNdI hY[’ hux d`so ijhVw gurdyv romW dI byAdbI krn vwLy nUM piqq dsdw
hY; auh romnwSk pwaufr rwhIN romhIx krn vwLy cirqR ilKx dw ikvyN hwmI ho skdw hY?"
"cirqR nM: 402 dI byhXweI, kwmukqw, ASlIlqw Awid ieqnIAW
nMgIAW hn ik Ajyhw socx vwlw, ilKx vwLw, pVHn vwLw ienswn Srm nwl pwxI-pwxI ho
jwvygw; pr keI ivdvwn is`^ XUnIvRstAW dy Dwrmk-AiDAYn muKI ies nUMdsmyS bwxI isD
krn dw mhwn AnrQ krdy hn[ hux idl qy p`Qr rK ky vwco kuJ tUkW; icMjI Sihr dy
rwjy icMgs sYn nUM iek jvwn kuVI sdwkuMvrI Gr bulw ky kwm vwSnw ADIn h`Q joVdI
qy pYrIN ifgdI hoeI qrly lYNdI hY; pr rwjw nhIN mMdw, qW shylIAW rwhIN aus dIAW
bwhvW jkV ky p`g lhw ky aus dy isr ivc 700 ju`qIAW mwrn auprMq dm idvw ky 900
ju`qIAW hor mwrIAW[ 1600 ju`qIAW J`lx ipCoN rwjw Bog leI iqAwr ho igAw["
posq BWg APIm iKlwey, Awsn qW qr (Q`ly) idXo bnwie[
cuMbn (cu`mIN) rwie AilMgn (j`PI ivc)
ley, ilMg (lMn) dyq iqh Bg (cUq) mo (ivc) Bey]24]
Bg mo
ilMg idXo rwjw jb, ruic (mzw, suAwd)
aupjI qrnI (iesqRI)
ky ijXy (ihRdy)
qb]
lpit lpit Awsn qr (Q`ly) geI,
cuMbn krq BUp (rwjy) ky
BeI]25]
gih gih (Gut
Gut) iqh ko gry (gLy) lgwvw,
Awsn sO Awsnih Cuhwvw]
ADrn sO doaU ADr lgweI, duhUM kucn (CwqI)
sO kucn (CwqI)
imlweI]26] cirqR 402/3
"cwr-pMj swl hoey (1990?) mYN sRI hzUr sihb drSn krn qy
lYkcr dyx igAw[ SRomxI kmytI dw iek swQI BweI AmrIk isMG kumwr borf dw sk`qr sI[
hzUr swihb jI dy pwT qy Bog dI mrXwdw auprMq AsIN (sk`qr sihb, mIq gRMQI swihb,
BweI krm isMG, Awid) pMj ku isMG bwhr KVy sW[ gurdvwry qoN AKMf pwT dI Awvwz Aw
rhI sI[ mYN sihvn puiCAw ik, AKMf pwT ‘dsm gRMQ’ (ijs dI kImq 1150 rupY dy
krIb hY) dw ho irhw hY? auqr imiLAw, jI hW[ pu`C:- cirqRopKXwn dw pwT vI eyvyN
aucI bol ky kIqw jWdw hY? auqr:- nhIN pwT sihjy kIqw jWdw hY, qW jo sMgqW nw sux
skx[
pu`C:- ‘jy ikqy Bog auprMq vwk iksy cirqR ‘coN Awvy qW?’
auqr:-‘AsIN inSwnIAW r`KIAW hoeIAW hn[ EQoN hI vwk lYNdy hW[’"
"jd koeI vIr dsm gRMQ auqy bihs krn dw hT kry qW mYN aus
nUM iek hI bynqI krdw hW ik auh mweIAW, bIbIAW Aqy mrdW dI sWJI sMgq ivc pMj-ds
cirqRW dw, sMgq nUM smJw ky, pwT kr dyx qW mYN auhnw dy vIcwr dw hwmI ho jwvWgw[
auh ies Srq qoN n`T jWdw qy hwr mMn lYNdw jW cup krky auT ky clw jWdw hY[ ijs
rcnw dw pwT qusIN sWJI sMgq ivc nhIN kr skdy, aus nUM nwnk-rUp, goibMd-rUp
klgIAW vwLy pwqSwh dy nwm nwl ikauN joVdy Aqy swrw dsm gRMQ auhnw dI rcnw ds ky
auhnw dy muMh pwaux dw AnrQ, pwp ikauN krdy ho?" ipRM:
hrBjn isMG jI
ig: sujIq isMG jI,
imSnrI, nvIN id`lI vwly ilKdy hn, "ijhVy s`jx smucy dsm gRMQ dI smUh rcnw
nUM dsmyS ikRq mMdy jW smJdy hn auhnw dy sinmr bynqI ik hyT id`qIAW pMkqAW nUM
pVn qy AMdwzw lgwx ik ieh rcnwvW Awqmk jIvn dwqy, dsvyN nwnk, pMQ dy vwlI sRI
dsmyS jI dIAW ho skdiAW hn? pr ieh iek scweI hY ik ieh ausy dsm gRMQ ivcoN hn
ijs nUM AsIN suqy isD dsmyS jI ikRq mMndy jw rhy hW["
jy Amln khy Kwie, Kqw kbhUM nih KwvYN[ mUMif Avr (hornw nUM mu`ny) nih jwih Awpu kbhUM n muMfwvYN[
cMclwn (nwrI)
ky ic`q cor iCn iek mih lYhIN[ BWiq BWiq Bwimnin Bog
Bwvn mn dyNhIN]23]
kbhUM n Kwey pwn, Aml kbhUM nih pIXo[ kbhUM n Kyl AKYt (iSkwr)
n suK inrDn kh kIXo]
kbhUM n sONDw(Aqr)
lwie rwg mn BwieXo] ho krXo n Bwimn Bog, jgq ikXoN AwieXo]28] cirqR
245
"ies pRkwr dIAW Anyk nSy pRyrk Aqy nMgyjvwd, qy kwl BMg
doS Awid AnykW doSW BrpUr rcnwvW ies khy jWdy ‘dsm gRMQ’ pr mUl rUp ivc ‘bicqR
nwtk’ ivc iek`iqRq hn[ hux Awp hI d`so ies qrHW ibnw prKy ivcwry, kyvl nwm qoN
pRBwvq ho ky swrI rcnw nUM dsmyS ikRq khI jwxw ikQoN dI ilAwkq hY? ieh Apxy nwl,
pMQ nwl qy Awaux vwlIAW nslW nwl zulm nhIN qW hor kI hY? ies nUM gurU GwqI hoxw
nhIN qW hor kI AwKogy? pr ies khy jWdy dsm gRMQ AMdr ku`J k`cIAW Aqy SrwrqI lokW
rwhIN iek`qr krvweIAW rcnwvW rwhIN ibnW ArQ boD dy dsmyS rcnw mn ky Swied AsIN
Awp ies dw iSkwr ho rhy hW[" ig: surjIq
isMG jI, imSnrI, nvIN id`lI
Gor kpt
kiQq dsm gRMQ dIAW gurbwxI dy pRiqkUl rcnwvW dy kvI/kvIAW dI
kptI gu`JI cwl ny dsmyS jI nUM AvqwrvwdI, Ssqr pUj, dyv/dyvI aupwSk, nSy pRyrk,
duSt-dmn, Awid drsw ky bhuigxqI is`^ kOm nUM hym kuMt dy qIrQ, BgauqI Aqy iSvw (iSv
dI iesqRI durgw, pwrbqI Awid) dI ArwDnw krn dy ckr ivc pw id`qw hY[ iehnW gurmiq
Aqy is`^I ivroDI sMklpW sMsikRqI Aqy kurihqW nUM is`^ kOm iv`c pRc`lq krn iv`c
smpwdkW, tIkwkwrW, CwpkW Aqy smrQkW dw vI doS G`t nhIN[
smyN smyN is`^ buDIjIvI Aqy dwny bIny ivdvwnW ny dsm gRMQ
vrgIAW rcnwvW nUM gurmiq Aqy gurbwxI dI ksv`tI nwl prK ky inrxy ilK ky is`^ kOm
nUM ienHW rcnwvW dI SWtI krn vwsqy pRyirAw hY[ pr ieh AvwzW is`^ jgq dI AigAwnqw
dy AnHyry jW suvrwQI AwgU vrg dy jMgl ivc Kp ky rih geIAW hn[ gurU hir goibMd jI
ny Akwl q^q mnuKI AiDkwrW dI rwKI, smwjk suDwr Aqy inAWkwrI rwjnIqI pRdwn krn
leI sQwpq kIqw sI[ pr is`^ AwgUAW ny (srb sWJI) is`^I ivcoN Cykx vwly haUAw-rUpI
hukmnwmyN dI vrqo duvwrw ienHW keI AvwzW dw gLw hI Gut ky r`K id`qw hY[
BweI sMqoK isMG , koTI nM: 23, sYktr-8, cMfIgVH, ny 1973 ivc
iek tYkrt ilIKAw qy pMQ nUM ApIl kIqI ik 200 swl qoN dsm gRMQ dy inrxY dw Aihm
km ivcy ltk irhw hY qy pMQ nUM hwnI pwhuMcw irhw hY[ ies dw do tuk inrxY krwieAw
jwvy ik dsm gRMQ iv`c gurU jI dI muKvwk bwxI kihVI hY Aqy mnmqI kvIAW dI kihVI?
ies sMbMd ivc pu`C vjoN iek p`qr SRomxI gu: pR: kmytI nUM pwieAw ik, ‘cirqRo
pKXwn’ iks dI ikrq hY? jo auqr SRomxI kmytI vloN id`qw igAw aus dw auqwrw:-
<> vwihgurU jI kI Pqyh]
3-8-73
dPqr-
SRomxI gurdvwrw pRbMDk kmytI
qyjw
isMG smuMdrI hwl, sRI AMimRqsr
nM:
36672
sRImwn
jI
Awp
jI dI p`qrkw imqI 6-7-73 dy sMbMd ivc isMG swibwn, sRI drbwr swihb Aqy j`Qydwr
sRI Akwl q^q, sRI AimRqsr jI dI rwrwey hyT ilKy Anuswr Awp nUM ByjI jWdI hY:-
1)
‘rwj krygw Kwlsw’ jo sRI Akwl q^q swihb Aqy hor gurdvwirAW iv`c piVHAw jWdw
hY, gurmiq dy AnukUl hY, ikauNik dohry pVny pMQk PYslw hY[ ies qy SMkw nhIN krnI
cwhIdI[
2) ‘cirqRo pKXwn’ jo dsm gRMQ iv`c AMikq hn ieh ‘dsmyS bwxI
nhIN[ ieh purwqn ihMdU imiQhwsk swKIAW dw auqwrw hY[
SuB icMqk
shI/- (gurb^S isMG)
mIq sk`qr, Drm pRcwr kmytI
SR: gu: pR: kmytI, sRI AMimRqsr
ig: Bwg isMG ivru`D ‘hukmnwmy’
bwry s`cI swKI (ipRM:
hrBjn isMG hmrwz)
ivdvwn bzurg pRcwrk, igAwnI Bwg isMG ‘AMbwLw’ ny pihlI vwr
sMn 1973 iv`c ‘dsm gRMQ-inrxY’ nwm dI pusqk ilKI qy CwpI, ijs ivcly lyKW
vwry pMQ dy ivdvwnW, ijnHw iv`c BweI Ardumn isMG bwgVIAw, s: mnohr isMG mwrko,
s: krqwr isMG bwVI, s: rqn isMG j`gI (jo hux ie`k id`lI vwly swD kol ivk cu`kw
hY) s: mwn isMG mwnsRovr qy ipM: jgjIq isMG slUjw Awid nwm Swiml sn Aqy jo ibpR
sMskwrW dy ivroDI qy inrol ie`k Akwl purKI sn, ny qW ies dI pRsMsw kIqI pr,
pMprwvwdIAW ny ivroDqw[ AwKr AjIb hwlqW iv`c, 1977 eI: nUM jQydwr, sRI Akwl q^q
swihb vloN ‘hukm-nwmw’ imqI 5-7-77 rwhIN igAwnI jI nUM pMQ iv`coN Kwrj kr
id`qw igAw[
A`j ies durBwgI Gtnw bwry pMQ iv`c suxIAW suxweIAW g`lW au`qy
ADwrq v`K v`K DwrnwvW pRc`lq hn[ ieh lyKk, sMbMDq Dwrimk shlwkwr kmytI dI
iek`qrqw jo 1977 eI: nUM hoeI, iv`c Swiml hox krky ies Gtnw bwry hoeI kwrvweI
nUM pUrI pUrI eImwndwrI qy scweI nwl ‘swcI swKI’ vjoN klm-bMd krnw, Xog qy
lwBdwiek smJdw hY[ so shI jwxkwrI ies pRkwr hY:-
jwxkwrI:-
sMbMDq pusqk Cpx aupRMq Awm is`^ sMgqW ivc ies ivru`D au`TI Awvwz nUM mu`K r`K
ky SRMmxI gu: pR: kmytI ny ienHW mYNbrW dy AwDwrq Dwrimk slwhkwrW dI iek`qrqw
bulweI,
1)
ig: swDU isMG BOrw, jQy: sRI Akwl q^q[ (2) ig: guridAwl isMG Ajnohw, jQy: q^q
sRI kysgVH[
3)
ig: cyq isMG, hYf gRMQI Aqy (4) ig: ikrpwl isMG, gRMQI drbwr sihb AMimRqsr[
5)
sR: gurbKS isMG, mIq sk`qr SRo: gu: pR: kmytI[ (6) ipRM: siqbIr isMG, mYNbr Drm
pRcwr kmytI[
7)
sR:SmSyr isMG, ieiqhwskwr SR: gu: pR: kmytI[ (8) sR: srmuK isMG cmk[
9)
pRo: pRkwS isMG, Kwlsw kwlj AMimRqsr[ (10) fw: mwn isMG inrMkwrI[
11)
lyKk, (dws hrBjn isMG)
not:-
aurokq mYNbrW qoN ibnW pMj ku mYNbr hor sn, ijnHW dy nwm mYnUM ivsr gey hn[ hW,
sRI drbwr swihb dy bwkI iq`ny gRMQI swihbwn Av`S ies iekqrqw iv`c Swml sn[